Mr. magazine voor juristen AI & ethiek Quirine van Eeden (Rathenau Instituut) 32 WWW.MR-ONLINE.NL • JAARGANG 22 • MR. SPECIAL AI • VOORJAAR 2026 AI tooling Gijs van Dijck (Maastricht University) 24 AI-SPECIAL AI TOOLING shadow AI enkel blokkeren is zinloos IMPLEMENTATIE VAN AI advocaat als regisseur van AI-centrisch proces Bas Hafkenscheid (Rechtsfabriek): ‘AI-agents maken dat cliënten sterker staan’
Scan de QR‑code en start vrijblijvend 14 dagen een gratis proef. Intelligent zoeken Betrouwbare bronnen Slimme assistent Veilige toepassing > > > >
Europe’s leading legal and tax expert Whitepaper AI‑Compliance in de juridische praktijk Dit whitepaper helpt jou inzicht te krijgen in de risicoklasse van een AI‑toepassing, de bijbehorende verplichtingen en de relevante regel‑ geving. Zo weet jouw organisatie precies waar het staat — én welke stappen nodig zijn om AI veilig, compliant en professioneel toe te passen. AI voor de bedrijfsjurist: van visie naar impact AI als juridisch hulpmiddel, niet als vervanging. Leer hoe je als bedrijfsjurist regie neemt: van juiste use‑cases en compliance tot échte efficiëntiewinst. AI Forward Webinar: Hoe AI de rol van juridische teams fundamenteel verandert in het bedrijfsleven. Tijdens dit AI Forward‑webinar ontdek je hoe AI het werk van juristen verandert. Experts van KLM, Prosus, DAS en Randstad delen hoe zij AI inzetten om werkdruk te verlagen en processen te verbeteren. Ook geeft AI‑expert Alban Bastiaan zijn visie op kansen en risico’s. AI is geen experiment meer, maar een strategisch hulpmiddel voor de juridische praktijk. Nieuwsgierig wat dit betekent voor jouw team? Scan de QR‑code en schrijf je in voor het webinar op 16 juni aanstaande. Scan de QR‑code Download het whitepaper Whitepaper AI‑Compliance in de juridische praktijk Hoe scoort jouw kantoor op AI‑gebruik? De AI-Verordening verplicht gebruikers van AI sinds 2 februari 2025 tot AI-geletterdheid. Wie tools als ChatGPT of Copilot inzet zónder te voldoen aan de verplichtingen uit de verordening, riskeert boetes. Met de Digital Omnibus on AI (COM/2025/836) werkt de EU momenteel aan een verfijning van de wet- en regelgeving. Tegelijkertijd stellen de Advocatenwet en de AVG eigen eisen aan AI-gebruik in de juridische praktijk. Deze whitepaper helpt je inschatten in welke risicoklasse uit de AI-Verordening een AI-toepassing kan vallen én welke verplichtingen daarbij horen. Je krijgt inzicht in de relevante wetgeving en concrete next steps om AI verantwoord in te zetten. Inclusief handige beslisboom! Februari 2026 | Auteur: Lefebvre Sdu i.s.m. Mika Batenburg Inclusief beslisboom! Europe’s leading legal and tax expert Whitepaper De bedrijfsjurist als architect van verantwoorde AI AI niet als vervanging van juridisch denkwerk, maar als versterking ervan Een succesvolle implementatie van AI begint niet bij de technologie, maar bij de bedrijfsjurist. Veel juridische afdelingen trappen in dezelfde valkuil: ze implementeren overhaast een nieuwe AI-tool, vergeten het eigen werkproces kritisch tegen het licht te houden en denken te snel dat de klus na aanschaf is geklaard. Het resultaat is frustratie en uitblijvende efficiëntiewinst. Wil je AI verantwoorden, borgen én laten renderen? Dan moet het roer om. In deze whitepaper gidsen we je van vage visie naar keiharde impact. Je ontdekt welke rol jij als bedrijfsjurist moet pakken om AI niet tot een IT-feestje, maar tot een doorslaand juridisch succes te maken. Maart 2026 | Auteur: Mark Zijlstra Scan de QR‑code Download het whitepaper
Datum en tijd 4 en 18 november van 09:30 uur tot 17:00 uur 2 december van 09:30 uur tot 12:45 uur 9 december van 09:30 uur tot 17:00 uur Locatie Aristo meeting center Amsterdam Punten 21 PO-punten NOvA Meer info en aanmelden: cpo.nl/ai-meets-law Volg de cursus AI meets law Van zelflerende chatbots tot industriële robots: AI is overal. Maar hoe zit het met de juridische kaders? Tijdens deze opleiding leert u alles over actuele juridische aandachtspunten, van contracteren tot aansprakelijkheid en intellectueel eigendom. Na afloop kunt u vol vertrouwen omgaan met juridische vraagstukken rondom AI. Deze opleiding behandelt alle relevante juridische aandachtspunten omtrent kunstmatige intelligentie. U maakt kennis met het actuele recht en ontdekt welke toekomstige ontwikkelingen er spelen. Bovendien krijgt u tijdens deze opleiding inzicht in de technologie achter kunstmatige intelligentie. Thema’s die onder meer aan bod komen: AI & Contracteren AI-verordening AI & Privacy AI & Intellectueel eigendomsrecht AI & Mededingingsrecht AI & Aansprakelijkheid Hoe gaat u om met de juridische gevolgen van AI?
MR. SPECIAL VOORJAAR 2026 / 5 redactioneel Ongekende ontwikkelsnelheid Het tempo waarin de technologische innovaties op AI-gebied elkaar opvolgen, is ongekend. Dat klinkt als een open deur, maar alle experts zijn het erover eens dat de huidige AI-transformatie van ongeëvenaarde omvang is. AI-bedrijven investeren honderden miljarden in datacenters, infrastructuur en ontwikkelkracht. Dat heeft zijn doorwerking in elke denkbare sector. De juridische sector is daarop geen uitzondering. Er zijn steeds meer juristen die dagelijks met AI-systemen als Harvey of Claude werken. En ze merken allemaal dat er vrijwel elke dag een update van hun systeem klaar staat om te installeren: een dagelijkse herinnering aan die ongekende ontwikkelsnelheid. Ondanks de rappe opmars van legal AI blijft het voor veel juristen een schimmige wereld. Dat ligt niet aan die juristen zelf, want AI zou je bijna ondoorzichtig by design kunnen noemen. Het leidt ertoe dat legal AI in veel opzichten een black box blijft, ondanks de groeiende aandacht voor AI in de sector. We weten – in grote lijnen – wat we erin stoppen, en we zien wat eruit komt, maar wat er ondertussen en op de achtergrond allemaal gebeurt? Daarop is nauwelijks grip te krijgen. Deze tweede Mr. AI-special (de eerste is ook op de website van Mr. te raadplegen) draagt dan ook de titel: Legal AI Black Box. We spraken een zestal juridische experts over verschillende facetten van die black box: verantwoordelijkheden, data, modellen, interfaces, organisaties en verborgen kosten. Daarnaast spraken we met oprichters van drie Nederlandse bedrijven die nu al volledig powered by AI juridische dienstverlening aanbieden en daarmee gedrieën de AI-kopgroep van de juridische sector vormen. Tot slot voerden we een gesprek met de innovatiedirecteur van CMS, waar recentelijk de nieuwe functie ‘innovation lawyer’ in het leven is geroepen om de AI-transformatie te versnellen. Het resultaat: een scherpe blik op de huidige stand van zaken van legal AI. Waarbij we als geen ander beseffen: de ontwikkelingen gaan zó ontzettend rap, dat ook deze special waarschijnlijk over een paar maanden al achterhaald is. Maar dat is nu eenmaal de wereld waarin we momenteel leven. En wees gerust, lezer: in dit najaar komt er weer een nieuwe AI-special! Mr. is hét onafhankelijke magazine voor juristen en rechtenstudenten. Mr. bericht, belicht en becommentarieert actuele zaken in de juridische wereld. Het magazine verschijnt zes keer per jaar. Mr. heeft een website, www.mr-online.nl, en kent ook een wekelijkse nieuwsbrief en twee maandelijke nieuwsbrieven: Beter werk Legal en Snelrecht. Informatie over abonnementen en adreswijzigingen: www.mr-online.nl/abonneren Redactieadres Donkere Spaarne 14 rd, 2011 JG Haarlem mail: redactie@mr-magazine.nl Redactie Michiel van Kleef (hoofdredacteur) mr. drs. Michel Knapen drs. Martijn Kroese mr. Peter Louwerse mr. Karen Rijlaarsdam (eindredacteur) drs. Christa Rompas (bureauredacteur) Vaste medewerkers mr. Sam Maasbommel mr. Henriette van Wermeskerken Fotografie Jiri Büller Chris van Houts Geert Snoeijer Depositphotos Website www.mr-online.nl Uitgeverij Uitgeverij Mr. BV Donkere Spaarne 14 rd, 2011 JG Haarlem Charley Beerman (uitgever) mail: uitgever@mr-magazine.nl Ontwerp & vormgeving colorscan bv, www.colorscan.nl Drukwerk Bal Media, Schiedam Media-advies Bas van Wooning, 06 47731707 mail: media-advies@mr-magazine.nl Abonneren, wijzigen en opzeggen www.mr-online.nl/abonneren Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever openbaar worden gemaakt of verveelvoudigd. ISSN 1388-3372 Copyright Uitgeverij Mr. BV 2026 MICHIEL VAN KLEEF managing editor (vankleef@mr-magazine.nl)
op het gebied van AI & privacy Uw kennis bijspijkeren AI Fundamentals voor privacy & compliance professionals Start 28 september 2026 | 12 PE-uren Certified AI Governance & Compliance Officer Start 2 november 2026 | 18 PE-uren Dataprotectie & Privacy Actualiteitencongres 2026 6 & 7 oktober 2026 in Utrecht | 12 PE-uren Bekijk ons volledige opleidingsaanbod op outvie.nl/legal Trainingen Congres Koop uw Early Bird ticket
MR. SPECIAL VOORJAAR 2026 / 7 Mr. AI-special AI in het nieuws 9 AI tooling 24 Gijs van Dijck (Maastricht University): “Juristen moeten de goede vragen stellen.” AI tooling 28 Arnoud Engelfriet (ICTRecht) ziet de risico’s van shadow AI. “Niet-gecontracteerde AI enkel blokkeren is zinloos.” AI & ethiek 32 Quirine van Eeden (Rathenau Instituut) over verborgen kosten en autonomie. AI & ethiek 36 Colette Cuijpers (Tilburg Law School/Juridische Hogeschool Avans-Fontys) over de schier onstilbare datahonger van grote techbedrijven. AI & kernwaarden 42 Natali Helberger (Universiteit van Amsterdam) over botsende kernwaarden tussen commercie en juristerij. Implementatie van AI 46 Bert Vries (CMS): “De advocaat moet regisseur worden van het AI-centrisch proces.” VOORJAAR AI & innovatie Slimmer, sneller en efficiënter werken met AI: slechts weinigen slagen er écht in. Mr. sprak met drie innovatieve juridische dienstverleners die AI-inzet fundamenteel anders aanpakken dan de rest. 12 18 24 “Hoog tijd om AI te demystificeren” ILONA VAN DE KOOI (Provincie Zuid-Holland en Justice by Design) 2026
Scan de QR-code nu! ALLE JURIDISCHE VACATURES OP WWW.MR-JOB.NL
MR. SPECIAL VOORJAAR 2026 / 9 nieuws SCHOKGOLF OP BEURS DOOR DE NIEUWSTE CLAUDE-EDITIE beurzen. Juridische softwareleverancier Wolters Kluwer verloor op één dag bijna een vijfde van zijn beurswaarde, zo schetsen BNR en het FD. Het Amerikaanse evenbeeld Thomas Reuters ging voor 16 procent onderuit, meldt Sky News, terwijl het Britse Pearson volgens The Guardian bijna tien procent van zijn waarde inleverde. Anthropic, een van ’s werelds grootste AIbedrijven, kondigde op 3 februari een upgrade van zijn Claude AI-assistent aan die ervoor zorgt dat het model voortaan ook geschikt is voor juridisch werk. Prompt verloren aanbieders van juridische software van over de hele wereld, waaronder Wolters Kluwer, voor honderden miljoenen aan beurswaarde. 285 miljard dollar: dat is de totale verdampte beurswaarde van techbedrijven wereldwijd sinds Anthropic op dinsdag 3 februari Claude Opus 4.6 aankondigde. De reden: Anthropic zegde toe dat het door deze upgrade met Claude Cowork mogelijk werd om een breed scala aan services uit te voeren die tot nu toe waren voorbehouden aan specialistische AI-tools. Anthropic noemt voorbeelden als sales, marketing en klantenservice, maar ook juridische dienstverlening. BLOEDBAD “Alle gespecialiseerde, dure stukjes compliance waar iedereen voor betaalt, worden nu als existentieel bedreigd beschouwd”, zo schreef Bloomberg over de potentiële aardverschuiving in het legal tech-landschap. Als Claude door deze nieuwe upgrade inderdaad vergelijkbare toepassingen én kwaliteit kan bieden als specialistische tools zoals Harvey, legt Bloomberg uit, dan doet het dan namelijk voor een fractie van de prijs: een licentie voor Claude kost een paar tientjes per maand. Het nieuws en de beloften van Anthropic leidden tot een bloedbad op de wereldwijde Eind mei verscheen het toonaangevende handboek ‘The Cambridge Handbook of AI in Civil Dispute Resolution’. Pieter van Riemsdijk, senior rechter bij de rechtbank Midden-Nederland en een van de initiatiefnemers van voorRecht-rechtspraak, schreef er samen met data-scientist Thomas Helling een hoofdstuk voor. Als Mr. van de week vertelde hij erover. Gefeliciteerd met uw bijdrage aan dit nieuwe handboek. Hoe is dat zo tot stand gekomen? “Wij werden benaderd door Pietro Ortolani (Radboud Universiteit), samen met Amy Schmitz (Ohio State University) en Marco Giacalone (Vrije Universiteit Brussel), redacteur van het handboek. Hij vertelde ons dat voorRecht-rechtspraak als een baanbrekend Europees voorbeeld wordt gezien van hoe AI wordt ingezet om de toegang tot het recht te verbeteren en hij vroeg ons of wij bereid waren om over het initiatief een hoofdstuk te schrijven.” Welke potentie ziet u voor AI-toepassingen in civiele geschilbeslechting, en wat is het belangrijkste inzicht uit uw bijdrage in het handboek? “AI heeft pas reële potentie als je eerst bedacht heb welk probleem je zou willen oplossen. Het probleem waar wij iets aan doen is de moeizame toegang tot het recht, en in het bijzonder tot de rechtspraak. We ontdekten dat AI daarin een krachtig hulpmiddel kan zijn. De AI-modellen die wij hebben gebouwd, bieden rechtzoekenden duidelijkheid, inzicht en handelingsperspectief. In onze bijdrage leggen we uit dat AI voor de publieke taak goed bruikbaar is, mits je zeer stevige vangrails in het model inbouwt. Doe je dat niet, dan loop je het risico dat gebruikers op het verkeerde been worden gezet en dat mogelijk inbreuk wordt gemaakt op hun grondrechten.” In juridisch Nederland staat u bekend als een van de initiatiefnemers van voorRecht-rechtspraak. Voor wie dit nog niet kent: kunt u dit initiatief eens toelichten? “voorRecht-rechtspraak is een combinatie van een digitaal platform en een nieuwe vorm van dienstverlening door medewerkers van de Rechtspraak. In het procesmodel zijn vier stappen te onderscheiden. De eerste stap is op het platform waar rechtszoekenden door middel van een chatbot inzicht krijgen in hun situatie en een handleiding krijgen aangereikt om zelf in gesprek te kunnen gaan met de andere partij om er samen uit te komen. Als dat niet lukt, kan als tweede stap, op verzoek van partijen, een gesprek plaatsvinden op de rechtbank onder begeleiding van een zaakbegeleider. Dat is een medewerker van de rechtbank. Veel geschillen worden in dat gesprek al opgelost. Komen partijen in dat gesprek niet tot een oplossing, dan wordt bezien of stap 3, de inzet van bijvoorbeeld een deskundige of een mediator, of stap 4, naar de rechter, een oplossing kan brengen.” Afgelopen december won voorRecht-rechtspraak de prijs voor beste overheidsinnovatie van het jaar bij de Overheidsawards. Een memorabel moment, stellen we ons voor? “Nou en of! Het was voor het hele team een enorme eer.” Als het om de combinatie AI en rechtspraak gaat, worden nogal wat juristen een beetje zenuwachtig en maken zich bijvoorbeeld zorgen over de menselijke maat. Is dat terecht? “AI wordt nogal snel in het frame van de robotrechter geplaatst en dat werkt verontrustend. In voorRecht gebruiken we een mix van technologie en menselijke inzet en empathie. Als je AI op deze manier gebruikt, zijn die zenuwen niet terecht.” ‘AI WORDT AL SNEL IN HET FRAME VAN DE ROBOTRECHTER GEZET’ Pieter van Riemsdijk
MR. SPECIAL VOORJAAR 2026 / 11 Ga voor actueel juridisch nieuws en uitgebreidere versies van deze berichten naar www.mr-online.nl nieuws Uit internationaal onderzoek onder 810 advocaten en bedrijfsjuristen in meer dan tien verschillende landen blijkt dat 92 procent van hen inmiddels AI-tools gebruikt voor juridisch werk. Dat schrijft Wolters Kluwer in zijn Future Ready Lawyer-rapport van eerder dit jaar. Onder experts bestaat echter twijfel over de gerapporteerde cijfers, die ook in tegenspraak lijken te zijn met een andere recente studie van Wolters Kluwer zelf. 92 procent van de juridische professionals gebruikt minimaal één AI-tool in hun dagelijkse werk. Met die opvallende bevinding presenteerde Wolters Kluwer in maart zijn Future Ready Lawyers-rapport. Meer dan de helft van de AI-gebruikende advocaten rapporteert al een omzetgroei, zo valt in het rapport te lezen, en 62 procent van de respondenten zegt 6 tot 20 procent tijdswinst te hebben gerealiseerd. De juridische sector bevindt zich dan ook midden in een ingrijpende technologische transformatie, zo concludeert Wolters Kluwer op basis van de gevonden cijfers. OBSTAKELS Ethische vraagstukken en zorgen rondom privacy vormen voor juristen de belangrijkste obstakels om AI te implementeren in hun praktijk, blijkt uit antwoorden van de respondenten. 39 procent van hen noemt die twee zaken als belangrijkste belemmering om AI te gebruiken of in meer gevallen in te zetten. Ook onvoldoende training, weerstand tegen verandering en zorgen rondom cybersecurity spelen een rol. Juristen die AI veilig en verantwoord willen inzetten, moeten al die aspecten goed op orde hebben, drukt Wolters Kluwer lezers van het rapport op het hart. ‘MARKETINGCIJFER’ Direct na het verschijnen van het rapport, ontstonden er onder diverse juristen op LinkedIn echter twijfels over de betrouwbaarheid van de cijfers. Jeroen Zweers, voormalig innovatiedirecteur bij Kennedy Van der Laan en tegenwoordig CEO van AI-bedrijf Legal Brain, zegt “niks te geloven” van het percentage van 92 procent dat Wolters Kluwer noemt. “92% is een marketingcijfer. Geen adoptiecijfer.” Volgens Zweers blijkt uit de praktijk helemaal niet dat zoveel juristen al actief AI gebruiken, en wijzen andere cijfers uit het rapport ook een andere kant op. “35% ervaart weerstand tegen verandering. Slechts 34% voelt zich voorbereid op AIregelgeving. Dat rijmt niet met een sector die voor 92% AI zou hebben omarmd.” SHADOW AI Diverse andere experts en juristen mengen zich in de discussie, en zijn het er over het algemeen over eens dat de adoptie in de praktijk vele malen lager is dan de 92 procent waarmee Wolters Kluwer schermt. Matthias Vandamme, Belgisch promovendus op het gebied van AI en het recht, wijst op een recent benchmarkrapport van Wolters Kluwer zelf waaruit blijkt dat slechts 55 procent van de Belgische juristen minimaal één AI-tool gebruikt. “De cijfers lijken niet met elkaar overeen te stemmen.” Een mogelijke verklaring voor het hoge adoptiecijfer dat wordt genoemd, is de inzet van wat shadow AI wordt genoemd. Dat zijn AI-tools die niet formeel zijn geïmplementeerd, maar er toch af en toe ‘bij worden gepakt’. “Juristen gebruiken ChatGPT op hun privételefoon om concepten te laten schrijven”, noemt Zweers als voorbeeld. “Individueel AI-gebruik is zeker geen adoptie door de organisatie”, voegt Stefan Kukolja, Head of Legal bij de HAN, in het verlengde daarvan toe aan de discussie. “Dat zijn twee verschillende grootheden en die vragen ook wat anders.” OPVALLEND AI-ADOPTIECIJFER IN RAPPORT: 92 PROCENT Juristen zijn nog niet erg happig op agentic AI, zo blijkt uit recent onderzoek door Claude-fabrikant Anthropic. Daaruit blijkt dat juridische AI-agents slechts verantwoordelijk zijn voor 0,9 procent van het totale gebruik van Claude; de juridische sector staat daarmee op een voorlaatste plaats, met alleen de logistieke sector nog onder zich. Anthropic voerde het onderzoek uit door bijna een miljoen zogeheten ‘tool calls’ van AIagents te analyseren. Zo’n AI-agent is een voorgeprogrammeerde, digitale assistent die allerlei relevante taken min of meer autonoom kan uitvoeren. Ze zijn inmiddels in allerlei sectoren in gebruik, waaronder de juridische. De adoptie van die AI-agents in de juridische sector blijft echter wel sterk achter vergeleken met bijna alle andere sectoren, zo blijkt uit de cijfers van Anthropic. Van alle geanalyseerde tool calls was slechts 0,9 procent afkomstig van legal AI-agents. Daarmee staat de juridische sector op de voorlaatste plek qua adoptie: alleen in de logistieke sector is de adoptie met 0,8 procent gebruik nog minder. VOORLOPERS Voorloper als het gaat om inzet van agentic AI is, niet geheel onverwacht, de IT-sector, zo blijkt uit het onderzoek. Maar liefst 49,7 procent van de tool calls bleek afkomstig van AI-agents op het gebied van software engineering. Ook in sectoren als marketing (4,4 procent), sales (4,3), accounting (4) en cybersecurity (2,4) maken professionals een stuk meer gebruik van AI-agents dan juristen. De cijfers betekenen overigens niet dat slechts 0,9 procent van de juristen AI gebruikt. Voor het onderzoek keek Anthropic alleen naar tool calls vanuit AI-agents. De scope van het onderzoek was dan ook beperkt. Bij de meeste advocaten en andere juristen die AI inzetten, gaat het om generatieve AI-tools (genAI) zoals ChatGPT, in plaats van agentic AI. ‘JURIDISCHE SECTOR BIJNA HEKKENSLUITER BIJ INZET AI-AGENTS’
12 / Mr. SPECIAL VOORJAAR 2026 AI & innovatie DISRUPTIE DOOR AI? DEZE BEDRIJVEN ZETTEN DE JURIDISCHE SECTOR OP Z’N KOP Slimmer, sneller en efficiënter werken met AI: de hele juridische sector praat erover, maar slechts weinigen slagen er écht in. Mr. sprak met drie innovatieve juridische dienstverleners die AI-inzet fundamenteel anders aanpakken dan de rest. “Met vier notarissen verwerken wij nu al ruim tien procent van alle verklaringen van erfrecht in Nederland.”
MR. SPECIAL VOORJAAR 2026 / 13 AI & innovatie De grote AI-productiviteitsexplosie komt er nu echt aan. Dat blijkt de rotsvaste overtuiging onder duizenden bedrijven die door een internationaal team van het Centre for Economic Policy Research werden onderzocht op de effecten van hun AI-gebruik. Het probleem is alleen: dat roepen ze nu eigenlijk al een paar jaar. De harde cijfers blijven ondertussen kil. De productiviteit bij de onderzochte bedrijven is in drie jaar tijd met gemiddeld 0,29 procent toegenomen. Negen op de tien bedrijven – die zelf dus enthousiast zijn over hun vorderingen aangaande “WIJ VERWERKEN NU TIEN PROCENT VAN ALLE NEDERLANDSE ERFRECHTVERKLARINGEN” AI-inzet – boeken zelfs helemaal geen productiviteitswinst. Een merkbaar effect op de werkgelegenheid bij de bedrijven vonden de onderzoekers ook al niet. Ondertussen wordt er dit jaar wereldwijd meer dan 500 miljard dollar geïnvesteerd in AI-ontwikkeling, verwacht Goldman Sachs. KLEINE KOPGROEP Of de grote massa al daadwerkelijk de vruchten plukt van AI-inzet, valt dus ernstig te betwijfelen. Maar tegelijkertijd is er in bijna elke sector wél een kleine kopgroep die dat wel doet. De juridische sector is daarop geen uitzondering: een klein aantal juridische dienstverleners lijkt AI slimmer en beter te implementeren dan de massa. Terwijl de meeste advocaten- en notariskantoren nog worstelen met de vraag hoe ze AI het best kunnen inzetten, hoe dat veilig kan en welke stappen ze daarvoor moeten zetten, is er een kopgroep die dat stadium al ruimschoots gepasseerd is. Mr. sprak met de oprichters van drie dienstverleners uit die kopgroep: Pablo van Klinken van Notariële Diensten, Bas Hafkenscheid van Rechtfabriek en Ot van Daalen van Root Legal. WEBSHOPS “Wij zijn zes jaar geleden begonnen met een zoveel mogelijk geautomatiseerd proces neerzetten”, vertelt Pablo van Klinken, van huis uit IE-jurist en oprichter van Notariële Diensten, een online service die zich onder meer richt op het opstellen van verklaringen van erfrecht. “We hebben inspiratie gehaald uit het bestelproces van webshops. Als je bij Coolblue iets bestelt, krijg je netjes een bevestiging en automatische updates van elke stap in het proces, totdat je pakketje is bezorgd. Dat wilden wij ook neerzetten, maar dan met notarisaktes.” TIEN PROCENT Met een team van 25 man verwerkt Notariële Diensten momenteel duizelingwekkende aantallen aktes. Het werkt daarvoor samen met een handjevol notarissen, die pas aan het eind van het proces in beeld komen en een eindcontrole uitvoeren. “Met vier notarissen verwerken wij nu al ruim tien procent van alle verklaringen van erfrecht in Nederland.” Daarnaast behandelt Notariële Diensten ook andere typen dossiers, zoals aangiftes erfbelasting en hypotheekroyementen. “Alles bij elkaar gaat het om duizenden aktes per jaar.” Het geheim van de smid? Verregaande automatisering, legt Van Klinken uit. “Er zit een beperkt aantal menselijke stappen in onze processen, maar alles wat we kunnen automatiseren, hebben we geautomatiseerd. Zoals het controleren van gegevens van de overledene, het opstellen van een stamboom, maar bijvoorbeeld ook het controleren van een geüpload testament op juistheid, authenticiteit en volledigheid.” AUDIT De notariskantoren waarmee Notariële Diensten samenwerkt, zijn onder de indruk van de prestaties, vertelt Van Klinken. “Meer dan 99 procent van de door ons aangeleverde conceptverklaringen belandt foutloos op het bureau van de notaris. Die voert de vereiste controles uit, beoordeelt het dossier inhoudelijk en draagt zorg voor het passeren van de akte.” De aktes die Notariële Diensten aanleverde, zijn in de afgelopen jaren bovendien door alle audits gekomen, weet Van Klinken. “Dat gaf ons de definitieve bevestiging dat we kwalitatief goed werk afleveren.” Dat robots en AI-systemen het grootste deel van het werk uitvoeren, betekent niet dat cliënten onpersoonlijk worden geholpen. In tegendeel, benadrukt Van Klinken: “Wij zijn uitstekend bereikbaar en krijgen complimenten over onze persoonlijke service. En over onze snelheid, want de gemiddelde doorlooptijd is bij ons één tot twee weken. Met als record: 48 uur tussen initiële aanvraag en afwikkeling door de notaris. Probeer dat maar eens bij een traditioneel notariskantoor.”
14 / Mr. SPECIAL VOORJAAR 2026 AI & innovatie “MENSEN SCHRIKKEN NIET VAN AI-GEBRUIK ALS JE ER EERLIJK OVER BENT” EASYJET-MODEL Niet alleen notariële diensten lenen zich goed voor automatisering; zeker ook veelvoorkomende, laagdrempelige zaken zoals die in de advocatuur worden aangeboden, kunnen prima AI first worden behandeld. Dat vindt Bas Hafkenscheid, die in oktober 2025 Rechtfabriek lanceerde als AI-gestuurd advocatenkantoor. “We richten ons op de onderkant van de markt. Dus niet de gecompliceerde zaken of ingewikkelde claims, maar de veelvoorkomende geschillen. Burenruzies, vaststellingsovereenkomsten, conflicten met aannemers of leveranciers, dat werk.” Rechtfabriek gebruikt daarbij wat Hafkenscheid graag omschrijft als het ‘Easyjet-model’. “Daarmee bedoel ik: we brengen je voordelig van A naar B, maar hoewel het voordelig is, laten we je niet halverwege neerstorten.” Rechtfabriek helpt binnenkomende cliënten met juridische vragen, problemen of geschillen, en geeft op basis van aangeleverde input een eerste advies of reactie. “Hoeveel ondersteuning je wilt, bepaal je vervolgens zelf. Daar hangt dan een prijskaartje aan. We kunnen uiteindelijk zelfs regelen dat iemand meegaat naar zitting. Kortom: het Easyjet-model, waarbij je zelf actie onderneemt en betaalt voor elke extra ondersteuning die je wilt. Maar je vliegt altijd met een technisch deugdelijk vliegtuig en een goede piloot.” PERSONA’S Rechtfabriek is open en transparant over dat het een AI first kantoor is. Op de website staan de uiteenlopende AI agents, compleet met naam en foto, ook gewoon benoemd. “Dat zijn bijvoorbeeld Marjolijne en Lex. Elke AI agent die we hebben gebouwd, voert zijn of haar eigen taak uit.” Wie bij Rechtfabriek een vraag inschiet, krijgt dus nadrukkelijk geen antwoord uit een soort veredelde ChatGPT-tool. “We hebben onze AI agents met zorg opgebouwd zodat ze hun specifieke taak goed uitvoeren. Ze werken ook samen om tot output te komen. We kunnen ze inprikken op verschillende taalmodellen. Wisselen van het ene naar het andere model is binnen tien minuten gepiept.” Vier maanden na de lancering kwamen er bij Rechtfabriek al meerdere aanvragen per dag binnen en het volume neemt nog altijd snel toe. De transparantie over AI-inzet is deel van dat succes, denkt Hafkenscheid. “De juridische sector voelt zich geroepen om ‘iets’ met AI te doen, maar in de praktijk zien we vooral terughoudendheid.” De weerstand zit echter niet zozeer bij potentiële cliënten, maar bij de beroepsgroep zelf, denkt hij. “Onze inschatting was: mensen worden niet afgeschrikt door AI-gebruik als je er eerlijk en transparant over bent. Die inschatting lijkt vooralsnog te kloppen.” ZELF DOEN Dat Rechtfabriek steeds meer wordt gevonden door consumenten en daardoor groeit, is voor Hafkenscheid geen verrassing. “Mensen zijn het gewend om steeds meer zelf te doen. En ze willen ook best zelf hun juridische zaken afwikkelen, als je ze maar de juiste ondersteuning biedt.” Rechtfabriek biedt exact die ondersteuning, waardoor de drempel een stuk lager is om je recht te halen dan wanneer je daadwerkelijk een advocaat in de arm zou moeten nemen. “Je procedeert bij ons in principe zelf. Wij zorgen er met onze AI agents voor dat de cliënt zo sterk mogelijk staat.” Wanneer een cliënt een vraag stelt via de website van Rechtfabriek, gaat een eerste AI agent direct aan de slag om een Pablo van Klinken (Notariële Diensten)
MR. SPECIAL VOORJAAR 2026 / 15 AI & innovatie “WIJ WERKEN OP BASIS VAN WAT ONZE AI-AGENTS HEBBEN VOORBEREID” analyse te maken. Welke informatie is aangeleverd, hoe ziet de casus eruit en welke informatie is nog nodig om tot een goed eerste antwoord te komen? “Die AI agent bepaalt zelf of hij daar een andere agent voor nodig heeft en zet een antwoord klaar, dat wij controleren, eventueel aanpassen en met één druk op de knop versturen naar de cliënt.” Ondertussen is er volledig automatisch een dossier aangemaakt waarin alle correspondentie netjes wordt opgeslagen. BORG Wat voor soort vragen komen er zoal binnen? Dat is heel divers, vertelt Hafkenscheid. Hij noemt het voorbeeld van een cliënt die een tweedehands auto had gekocht waar kort na aankoop één en ander aan bleek te schorten. “Een stevige brief vanuit een van onze AI agents werkt dan vaak goed om een minnelijke oplossing te treffen.” Als er een zaak wordt gestart, wordt er altijd eerst een echt mens gekoppeld, benadrukt Hafkenscheid. “Om communicatie te controleren en aan te vullen. We werken altijd op basis van wat de AI agents hebben voorbereid.” Meer gecompliceerde zaken zijn er ook. Hafkenscheid vertelt over een dame die tijdelijk in het buitenland zat en via een tussenpersoon haar woning in Nederland had verhuurd. De huurder vertrok echter en liet schade achter, maar wilde wel zijn borg terug. De tussenpartij verbrak al het contact. “Toen meldde ze zich bij ons. We hebben communicatie opgestart met zowel de huurder als de tussenpartij. Er zijn een ingebrekestelling en sommatie de deur uitgegaan, allemaal opgesteld door onze AI agents. Reacties bleven uit, dus op haar verzoek gaan we nu naar de rechter. Dat kan ze allemaal vanuit het buitenland regelen via haar eigen omgeving op onze site.” EENPITTER Dat AI-ondersteuning ook voor advocaten die als eenpitter werken zeer goed kan werken, bewijst Ot van Daalen met zijn advocatenkantoor Root Legal. De voormalig directeur van Bits of Freedom en universitair docent informatierecht bij de Universiteit van Amsterdam bouwde met behulp van AI een advocatenkantoor rond AI. Die AI ondersteunt hem nu op dagelijkse basis bij zijn dienstverlening aan cliënten. “Mijn AI werkt niet in de cloud, maar lokaal”, vertelt Van Daalen over zijn aanpak. Dat betekent dat de AI kan functioneren zonder internetverbinding en dat de advocaat zelf de volledige regie houdt over de database waarmee gewerkt wordt. “AI ondersteunt eigenlijk bij het gehele proces: van eerste intake tot uiteindelijke archivering van een afgesloten dossier.” CHATVENSTER Van Daalen gebruikt zijn AI als digitale collega die samen met hem aan dossiers werkt. “Als ik een vervolggesprek heb met een cliënt, pak ik ter voorbereiding mijn AI assistent erbij en vraag ik ‘m om me kort te vertellen hoe de zaak in elkaar zat en welke afspraken er gemaakt zijn.” Hij heeft daarvoor een chatvenster Bas Hafkenscheid (Rechtfabriek)
Uw senior associate. Altijd beschikbaar. Andri redeneert door juridische complexiteit, vindt de relevante jurisprudentie en stelt documenten op in uw huisstijl. Zo houdt u tijd over voor het werk dat alleen advocaten kunnen doen. Onderzoek Doorzoek alle jurisprudentie en analyseer uw eigen dossiers diepgaand. Andri citeert bij elk antwoord de bron. Opstellen Genereer complete documenten in de huisstijl van uw kantoor. Accepteer of weiger suggesties direct in de tekst. Simuleren Voer een volledige rechtszaalsimulatie uit en anticipeer op de tegenpartij vóór de zitting. ISO 27001 · NCC Group pentest · Getest in de rechtszaal Meer info? Neem contact op via: info@andri.ai of bel 020 261 4478 Bezoek andri.ai voor een online demo
MR. SPECIAL VOORJAAR 2026 / 17 AI & innovatie waarmee hij als het ware met het dossier kan praten. “Ik kan dan vragen wat er vorige week besproken is, welke actiepunten nog openstaan, enzovoorts.” Ieder gesprek dat Van Daalen met cliënten voert, wordt door een AI agent omgezet in tekst en gearchiveerd. “Daar komen dan taken uit voort die de AI automatisch in mijn takenlijstje zet.” Maar de AI agents kunnen meer. “Ik kan bijvoorbeeld via het chatvenster vragen om op basis van het huidige dossier een concept-octrooilicentie op te stellen.” Het resultaat schaaft Van Daalen zelf bij en wordt vervolgens automatisch in het dossier opgeslagen. TRIAL AND ERROR Ook bij binnenkomende en uitgaande correspondentie doen de AI agents van Root Legal een hoop proactief werk. “Als een cliënt bijvoorbeeld akkoord geeft op een conceptovereenkomst, krijg ik daarvan automatisch een notificatie en wordt de volgende stap gezet – informatie vergaren.” Zo hoeft Van Daalen niet meer zelf naar aanleiding van een binnenkomend akkoord per e-mail naar het dossier te navigeren om vervolgstappen in gang te zetten. De efficiëntie die AI-gebruik aan Root Legal toevoegt, merkt Van Daalen tegenwoordig duidelijk. “Een octrooilicentie opstellen kostte me voorheen twee tot drie dagen. Tegenwoordig één tot anderhalve dag, misschien nog wel minder.” Daar ging wel een periode van trial and error aan vooraf, zegt de advocaat. “Sinds een paar weken, sinds ik ben overgestapt op Qwen 3.5, het taalmodel van Alibaba, werkt het in de praktijk pas écht goed. Maar er is nog veel ruimte voor optimalisatie.” PERFECTE MIX Omdat Van Daalen zijn AI lokaal laat draaien, en niet in de cloud, moet de advocaat handmatig de juridische database updaten. Van Daalen bepaalt dus zelf wanneer en waarmee hij de kennisvergaarbak van de AI ververst. “Ik zorg voor een afgebakende set van wetgeving en relevante jurisprudentie. Daarbij is mijn eigen kennis van zaken natuurlijk cruciaal.” Van Daalen realiseert zich dat het misschien nu uniek is wat hij heeft gebouwd, maar dat dat niet zo zal blijven. “Het lijkt heel bijzonder wat ik heb gedaan. Maar ik denk dat het dat over een tijdje niet meer is.” Om eventuele concurrentie voor te blijven, blijft hij investeren in automatisering. “Met als risico dat ik op den duur misschien iets te weinig met de inhoudelijke materie bezig ben, en juist wat meer met de techniek. De perfecte mix vinden tussen automatisering en de mentale verdieping als advocaat, dat is dé uitdaging.” • Ot van Daalen (Root Legal) “IK KAN AAN HET DOSSIER VRAGEN WAT ER VORIGE WEEK MET DE CLIËNT IS BESPROKEN”
18 / Mr. SPECIAL VOORJAAR 2026 AI & transparantie INSTITUTIONELE VERANTWOORDELIJKHEID: LEGAL AI DEMYSTIFICEREN Ilona van de Kooi is jurist digitalisering bij de Provincie Zuid-Holland en onderzoeker bij het Justice by Design Lab van de TU Delft. Ze doet daar onderzoek naar AI-geletterdheid van juristen. Een van haar persoonlijke missies als het om legal tech gaat, is het ‘demystificeren’ van AI.
MR. SPECIAL VOORJAAR 2026 / 19 AI & transparantie
Publieke AI-tools zijn lastig te verantwoorden. Publieke AI-tools zijn lastig te verantwoorden. Alternatieven zijn vaak technisch goed, maar inhoudelijk te leeg. Dus hebben wij het AI Pro Pack ontwikkeld. Geen generieke AI-tool, maar een AI-omgeving waarin juridische en compliancekennis al is verwerkt. Van DPIA tot datalek, van contract tot AI Act. Het AI Pro Pack is het gereedschap voor jouw dagelijkse werkzaamheden. “Getest door meer dan 200 organisaties in de praktijk.” De AI-omgeving die je als jurist verantwoord kunt gebruiken: AI Pro Pack. Waarom juristen kiezen voor het AI Pro Pack: Demo aanvragen of direct starten? Ga naar ictrecht.nl/ai-pro-pack ictrecht.nl/ai-pro-pack Start 14 dagen gratis! EU-gehoste omgeving met duidelijke datastromen en governance Direct inzetbaar in je organisatie, zonder lang implementatietraject Praktische ondersteuning bij je dagelijkse werk (van DPIA tot clausules) Ingericht op AVG/AI Act Eén abonnement, meerdere modellen: GPT, Mistral, Opus en meer Gebouwd, getest en onderhouden door de juristen van ICTRecht
MR. SPECIAL VOORJAAR 2026 / 21 AI & transparantie Volgens Van de Kooi zijn er nog de nodige hordes te nemen voordat technologie als AI het werk van een jurist écht efficiënter of makkelijker maakt. Dat heeft niet in de laatste plaats te maken met het feit dat AI voor de gemiddelde jurist nog een complete black box is: je stopt er input in, er komt output uit, maar wat er ondertussen gebeurt? Dat kan niemand je echt goed uitleggen. En dat kan de jurist dus ook de cliënt niet goed uitleggen. Hoog tijd dus om AI te ‘demystificeren’, zoals Van de Kooi het noemt. Demystificeren begint met definiëren. Hoe zou u legal AI definiëren, en welke verkeerde interpretaties gaan hierover rond? “Legal AI is het gebruik van AI binnen juridische processen en besluitvorming. Dat kan variëren van generatieve AI, die juridische teksten samenvat of concepten opstelt, tot toepassingen die met behulp van AI juridische informatie doorzoeken, analyseren of structureren. Een belangrijk probleem bij legal AI is dat veel juristen onvoldoende zicht hebben op wat er achter zulke systemen schuilgaat. AI-toepassingen bevatten ontwerpkeuzes, trainingsdata en belangen waar juristen vaak beperkt zicht op hebben. Juristen hoeven geen AI-engineers te worden, maar moeten wel kritisch kunnen beoordelen hoe AI-systemen functioneren en welke gevolgen dat heeft voor juridisch werk. Verkeerde interpretaties ontstaan vaak door een gebrek aan kennis. Daardoor ontstaan misvattingen zoals: “AI is neutraal en objectief”, “AI begrijpt recht zoals een jurist”, “meer data leidt automatisch tot betere juridische kwaliteit”, “AI is een puur technisch vraagstuk”, “als AI tijd bespaart of geld oplevert, is dat automatisch een verbetering” en “AI-geletterdheid betekent leren prompten”. Op al die, veelgehoorde, interpretaties is veel af te dingen.” We hebben deze serie de Legal AI Black Box genoemd, juist omdat het voor veel juristen lastig is om op verschillende |facetten van AI goed grip te krijgen. Waarom is dat zo, denkt u? “AI raakt veel verschillende facetten tegelijk: technologie, data, ethiek, ontwerpkeuzes, organisatieprocessen, Ilona van de Kooi (Provincie Zuid-Holland en Justice by Design Lab TU Delft) “DOOR EEN GEBREK AAN KENNIS ONTSTAAN ER MISVATTINGEN OVER OBJECTIVITEIT VAN AI” communicatie en commerciële belangen. Dat vraagt een bredere blik dan juristen traditioneel gewend zijn. Veel organisaties ontdekken daardoor dat AI niet simpelweg aan bestaande werkprocessen kan worden toegevoegd. Eerst moet duidelijk zijn hoe die processen eigenlijk functioneren. Daarnaast ontwikkelt AI zich sneller dan veel organisaties organisatorisch kunnen bijbenen. Disciplines kijken fundamenteel anders naar AI, waardoor misverstanden ontstaan over risico’s en verantwoordelijkheden. Verantwoord AI-gebruik vraagt multidisciplinaire samenwerking en institutionele reflectie.” In een column op Mr. Online noemde u AI-geletterdheid onder juristen onlangs een “collectieve randvoorwaarde om het beroep zorgvuldig uit te oefenen”. Niet alleen voor juristen die bewust de keuze maken veel met AI te gaan doen, maar voor álle juristen. Kunt u dat toelichten? “AI-geletterdheid is geen specialistische vaardigheid meer, maar een basisvoorwaarde voor zorgvuldige beroepsuitoefening. AI beïnvloedt inmiddels vrijwel iedere juridische werkomgeving: in zoekmachines, tekstverwerkers, e-mailsystemen en digitale werkprocessen. Juist daarom moeten juristen voldoende begrijpen van de werking, beperkingen en aannames van zulke systemen om
MR. SPECIAL VOORJAAR 2026 / 23 “AI DWINGT ONS OPNIEUW NA TE DENKEN OVER WAT JURIDISCH VAKMANSCHAP BETEKENT” verantwoord te kunnen handelen. Het juridische beroep draait immers niet alleen om efficiëntie, maar ook om interpretatie, onafhankelijkheid en zorgvuldigheid. Kritiekloze overname van AI-uitkomsten kan die waarden onder druk zetten. Tegelijkertijd kun je AI-geletterdheid niet volledig neerleggen bij individuele professionals. Als organisaties serieus AI willen inzetten, vraagt dat om structurele investeringen in opleiding, governance, multidisciplinaire samenwerking en ruimte voor kritische reflectie. Verantwoord AI-gebruik is daarmee niet alleen een individuele competentie, maar ook een institutionele verantwoordelijkheid.” U schreef onlangs dat u in de juridische praktijk momenteel vooral AI-chaos ziet. Hoe problematisch is dat? “Met AI-chaos bedoel ik dat veel professionals AI al gebruiken, terwijl organisaties daar organisatorisch nog onvoldoende op zijn ingericht. Medewerkers experimenteren met AI terwijl governance en verantwoordelijkheden achterblijven. AI werkt daarbij vaak als een spiegel: inefficiënte processen, versnipperde kennis en onduidelijke verantwoordelijkheden worden ineens zichtbaar. Tegelijkertijd wordt AI vaak gepresenteerd als iets dat werk eenvoudiger maakt, terwijl professionals in de praktijk juist extra controlewerk, onzekerheid over verantwoordelijkheid en hogere cognitieve belasting ervaren. In een eerdere column noemde ik dat ook wel ‘AI-last’. Het probleem zit vooral in de snelheid waarmee organisaties AI omarmen zonder fundamenteel na te denken over veranderende professionele normen.” Wat is het meest hardnekkige misverstand over legal AI dat u graag uit de wereld zou helpen? “Dat legal AI juridische besluitvorming objectiever of neutraler maakt. Alsof juridische kwaliteit vooral ontstaat door genoeg data te analyseren. Terwijl het recht in de kern interpretatief mensenwerk blijft. Juristen wegen belangen af en interpreteren regels binnen een context, dat proces kun je niet vervangen door patroonherkenning en waarschijnlijkheidsberekeningen. AI-systemen worden bovendien getraind op menselijke data en menselijke keuzes. Welke bronnen worden gebruikt, welke output relevant wordt gevonden en hoe informatie wordt gepresenteerd, zijn allemaal ontwerpkeuzes waarin aannames en belangen meespelen. AI reproduceert daarmee menselijke interpretaties en machtsstructuren, vaak op grotere schaal en minder zichtbaar.” Welke recente trend of gebeurtenis op AI-gebied in juridische context heeft u verrast? “De snelheid waarmee AI in de juridische praktijk wordt genormaliseerd. Tegelijkertijd zie ik steeds vaker een vorm van ‘AI first’-denken ontstaan, waarbij efficiëntie centraal komt te staan. Juist binnen het juridische domein schuurt dat, omdat juridische kwaliteit ook draait om interpretatie, context en zorgvuldigheid.” Is er ook een ontwikkeling op het gebied van legal AI waar u zich zorgen over maakt? “AI-systemen worden ontworpen alsof efficiëntie het hoogste doel is, terwijl juridische dienstverlening uiteindelijk over mensen gaat. Veel legal AI-tools voelen gebruiksvriendelijk en intuïtief, maar juist daardoor nemen professionals output soms sneller over dan wenselijk is. Daarnaast zie ik het risico dat menselijke afwegingen zich langzaam gaan aanpassen aan wat technologisch mogelijk is. Terwijl niet alles wat juridisch waardevol is, efficiënt of meetbaar hoeft te zijn. Daarom moeten we AI niet alleen bekijken als technologisch vraagstuk, maar ook als ontwerpvraagstuk: welke waarden bouwen we in systemen, welk gedrag stimuleren we en welke juridische praktijk willen we ontwerpen voor de toekomst?” Als u het voor het zeggen had, welke regel of wet rondom AI-gebruik zou u dan vandaag nog invoeren? “Ik zou organisaties verplichten veel explicieter zichtbaar te maken hoe AI menselijke besluitvorming beïnvloedt binnen werkprocessen. Veel discussies gaan nu nog vooral over de technologie zelf, terwijl de belangrijkste veranderingen vaak plaatsvinden op organisatieniveau. Welke menselijke afwegingen verdwijnen? Welke verantwoordelijkheden verschuiven? En welk gedrag wordt impliciet gestuurd door de manier waarop systemen zijn ontworpen? Volgens mij hebben we op dit moment niet per se behoefte aan méér regels, maar vooral aan betere institutionele reflectie op hoe technologie juridische praktijkvorming beïnvloedt. En als we nieuwe regels invoeren, moeten we ook serieus nadenken over governance, handhaving en verantwoordelijkheid. Regelgeving werkt uiteindelijk alleen als organisaties daadwerkelijk worden gestimuleerd hun gedrag te veranderen.” Is de juridische sector straks beter of slechter af dankzij AI, denkt u? “AI kan juridische informatie toegankelijker maken, repetitief werk verminderen en professionals ondersteunen bij analyse en structurering van informatie. Zeker binnen een sector met hoge werkdruk en toenemende complexiteit biedt dat kansen. Tegelijkertijd blijft juridische oordeelsvorming mensenwerk. Daarom moeten we kritisch blijven kijken naar welke menselijke afwegingen behouden blijven en hoeveel ruimte er nog is voor reflectie, interpretatie en tegenspraak. AI maakt de juridische sector dus niet vanzelf beter of slechter, maar dwingt ons wel opnieuw na te denken over wat juridisch vakmanschap betekent. Uiteindelijk gaat de discussie over AI om de vraag welk soort juridische praktijk wij willen vormgeven.” • AI & transparantie
24 / Mr. SPECIAL VOORJAAR 2026 AI tooling
MR. SPECIAL VOORJAAR 2026 / 25 AI tooling ‘JURISTEN MOETEN DE GOEDE VRAGEN STELLEN’ Gijs van Dijck is hoogleraar privaatrecht en doet aan de Maastricht University onderzoek naar de werking van juridische AI-modellen. “Ik hoop dat we AI vooral gaan gebruiken om diegenen te helpen die juridische informatie en vaardigheden het meest nodig hebben.” AI-modellen kunnen niet denken als mensen, maar verzamelen grote hoeveelheden informatie en voeren daar berekeningen op uit. Een menselijk denkproces is dan ook per definitie fundamenteel anders van aard dan een computergestuurd proces zoals in AI-modellen. Gijs van Dijck ziet echter in zijn wetenschappelijke onderzoek naar AI-modellen een opmerkelijke trend: die modellen worden de laatste maanden steeds beter in staat om de uitkomsten van menselijke denkprocessen te benaderen. Het verschil tussen resultaten van een menselijk denkproces, bestaande uit overwegen, redeneren en beargumenteren, en die van een computergestuurd proces, bestaande uit data-analyse en berekenen, wordt daarom steeds diffuser. Over AI-gebruik door juristen wordt weleens gezegd: je moet als jurist wel begrijpen hoe het systeem tot output komt, dus wat er ‘onder de motorkap’ gebeurt. In hoeverre bent u het daarmee eens? “Niet, want net als dat je bij een auto niet hoeft te begrijpen wat er onder de motorkap gebeurt om de auto te kunnen gebruiken, hoef je ook in een juridische context niet de onderliggende technologie te begrijpen. Dit inzicht is overigens niet nieuw. Ik betwijfel of veel juristen begrijpen hoe de zoekmachine van uitspraken.rechtspraak.nl, de spellingcontrole van Word, of e-mail werkt; AI is breder dan generatieve AI zoals ChatGPT. Je moet de uitkomsten kunnen beoordelen: stuurt de auto naar links als je naar links stuurt, komt een e-mail aan, toont de zoekmachine relevante rechtspraak? “HET ZWAARTEPUNT VERSCHUIFT NAAR HET EVALUEREN VAN UITKOMSTEN VAN AI” Wel, want om te weten waar je AI mee moet voeden, helpt het om te weten hoe AI informatie verwerkt. Je kunt een heel goede juridische vraag stellen, maar als je die niet goed weet om te zetten in een zoekopdracht die machines begrijpen, zullen de zoekresultaten tegenvallen. In die zin kan generatieve AI juristen verblinden. Dat je een vraag in normale (juristen)taal kunt stellen aan ChatGPT, Gemini of Claude, betekent niet dat die zoekmachine gaat zoeken zoals je zou hopen of verwachten.” Uw huidige inzicht rondom AI-modellen is dat ze steeds beter in staat zijn om uitkomsten van een menselijk denkproces te benaderen. Waaruit maakt u dat op? “Simpel gezegd: AI-modellen rekenen, mensen kunnen meer dan dat. AI-modellen zijn wel steeds beter in staat om uitkomsten (zoals relevante wetgeving of rechtspraak, argumenten voor en tegen, perspectieven, strategieën) te benaderen. Als er maar genoeg trainingsdata is. Het gevolg hiervan is dat de uitkomsten van processen waarvan we altijd dachten dat die exclusief zijn voorbehouden aan mensen, door AI kan worden benaderd. Het geeft niet alleen relevante rechtspraak, maar ook argumenten waar de ander mee kan komen, hoe een rechter zou kunnen reageren en hoe daarop kan worden gereageerd. Ik maak dat op uit onderzoek en inmiddels ook mijn onderwijs. In het goederen- en verbintenissenrechtelijk onderwijs dat ik de afgelopen maanden verzorgde, ben ik gaan testen of AI de opdrachten die we aan onze studenten geven kan beantwoorden of oplossen. In een enkel geval scoort mijn AI een 6,5 of 7. Meestal scoort ‘ie een 10.” Over AI-modellen wordt vaak gezegd dat ze objectief zijn, omdat ze het gemiddelde van alle beschikbare data nemen. Anderzijds is er ook weer de vrees voor ‘gestuurde’ AI-systemen, die door de makers subjectief zijn geprogrammeerd. Hoe ziet u de discussie rondom de objectiviteit van AI-modellen? “Objectief en subjectief zijn begrippen waar ik niet goed mee uit de voeten kan. Ik heb het liever over de kwaliteit van de data, of AI goed discrimineert (als in: onderscheiden) en waar we dit wensen. AI moet onderscheiden: meer relevant van minder relevant, grote versus kleine impact op een uitkomst, enzovoorts. Of AI dat kan, hangt niet alleen af van het model, maar in de eerste plaats van de data. Als je probeert te voorspellen of een ouder zijn/haar kind gaat mishandelen, moet je concluderen dat er helemaal geen data voorhanden is die hier iets zinvols over zegt. Dan kun je AI gaan trainen, maar die gaat dat probleem niet oplossen. En zelfs als er data zijn, moet je je de vraag stellen wat je wil meten en wat je werkelijk meet: als je kijkt naar waar iemand woont om crimineel gedrag te voorspellen, voorspel je dan
MR. SPECIAL VOORJAAR 2026 / 27 AI tooling criminaliteit of meet je eigenlijk sociaaleconomische status of etnische afkomst?” Welke vaardigheid is voor juridische professionals wat u betreft het belangrijkst om te ontwikkelen om, nu en in de toekomst, zo goed en betrouwbaar mogelijk om te kunnen gaan met AImodellen in juridische context? “Goede vragen stellen en uitkomsten evalueren. De tussenstappen zijn al minder relevant geworden door de ontwikkelingen in AI.” Wat betekent dat in uw ogen voor het juridische onderwijs van vandaag de dag? “Dat veel op de schop moet. Ik verwacht dat het zwaartepunt van de vaardigheden gaat verschuiven naar het stellen van de juiste vragen en het evalueren van uitkomsten van AI. Voor beide onderdelen is op dit moment nauwelijks aandacht op de meeste opleidingen.” Wat is het meest hardnekkige misverstand over legal AI dat u graag uit de wereld zou helpen? “Dat AI zelflerend is. Dat kan, maar hoeft helemaal niet. En dat legal AI iets magisch is. Veel software toont allerlei teksten zoals “reading…”, “thinking…” en “drafting…”. Het is uiteindelijk gewoon maar een stukje technologie, net als de rekenmachine en de auto.” Welke recente trend of gebeurtenis op AI-gebied in juridische context heeft u verrast? “Je kunt sinds kort op een vrij intuïtieve wijze indrukwekkende dingen doen. Je schrijft bijvoorbeeld uit dat je automatisch op de hoogte wil worden gehouden van de laatste ontwikkelingen op het gebied van regulering van de digitale wereld. De machine maakt vervolgens allemaal werkertjes (‘agents’) die er automatisch sub-taken van maken, en geeft je overzichten terug. Enkele weken geleden kwam daar nog bij dat je zogenaamde ‘wiki’s’ kunt maken. Zie het als een spinnenweb waarbij er bij iedere zoekopdracht meer of andere verbindingen worden gemaakt. Dit heeft enorm potentieel voor de kwaliteit van zoekresultaten.” Is er ook een ontwikkeling op het gebied van legal AI waar u zich zorgen over maakt? “Dat het vooral wordt gebruikt door degenen die al veel middelen (geld, juridische kennis) hebben en minder door de zwakkeren (met name degenen zonder toegang tot juridische kennis en bijstand). Dan vergroot je de ‘digital divide’. Mijn hoop is dat we AI vooral ook kunnen gaan gebruiken om diegenen te helpen die juridische informatie en vaardigheden het meest nodig hebben maar er niet of nauwelijks toegang toe hebben.” Als u het voor het zeggen had, welke regel of wet rondom AI-gebruik zou u dan vandaag nog invoeren? “Dat er meer en verschillende typen data worden verzameld en beschikbaar komen. Data zijn enorm belangrijk voor het trainen van AI-modellen. Ter illustratie: wetgeving en, in mindere mate, rechtspraak – minder dan 10% van de rechtspraak wordt gepubliceerd – is vrij beschikbaar, maar er is buitengewoon weinig informatie over welke vragen cliënten aan advocaten stellen, hoe advocaten reageren, naar welke informatie potentiële rechtzoekenden op zoek gaan op het internet en welke informatie hen helpt.” Is de juridische sector straks beter of slechter af dankzij AI, denkt u? “Anders. Vroeger hadden advocaten kaartenbakken. Moesten ze naar rechter Margreet in Zwolle, dan trokken ze de kaarten van rechter Margreet en bekeken ze welke argumenten succesvol waren. Een deel van de waarde van advocaten lag besloten in de kwaliteit van de kaartenbakken. Door de digitalisering is er (hoop ik) geen advocaat die nog met die kaartenbakken werkt. Maar er zijn nog steeds advocaten nodig. Waar ik wel een potentieel probleem zie, is als het straks veel eenvoudiger wordt om juridische informatie te produceren. Als dat leidt tot meer procedures, kan de rechterlijke macht worden overspoeld. Ook die zal mee moeten in de vaart der volkeren. Een doemscenario is Brazilië: als je daar een rechtszaak startte, waren zo’n 4 miljoen wachtenden voor je. Het verrast dan ook niet dat juist daar de rechterlijke macht gebruik maakt van AI.” • Gijs van Dijck (Maastricht University)
www.mr-online.nlRkJQdWJsaXNoZXIy ODY1MjQ=